İlk Türk Devletleri

Gelenek ve görenekleri ile ün yapmış ilk Türk devletleri dendiğinde akla Asya ve Avrupa’da kurulan Asya Hun İmparatorluğu, Avrupa Hun Devleti, Göktürk Devleti ve Uygurlar gelmektedir.

İskitler Nedir, Neden İlk Türk Devletleri Arasında Değildir?

Karadeniz’in kuzeyinden Tuna Nehri’ne kadar olan bölgede yaşadıkları bilinen İskitler Asurlular, Persler ve Urartular gibi devletlerle savaşmıştır. MÖ. VII. yüzyıldan, MÖ. II. yüzyıla kadar Suriye, Filistin ve Anadolu üzerinden Mısır’a seferler düzenleyen İstiktler, devlet teşkilatının kurulmasıyla birlikte Türk devletleri başlığı altında yer almamıştır. Ancak Türk tarihinde önemli olaylara imza atan İskitler, sosyal devlet anlayışının benimsendiğini gösteren ilk yazılı belge sayılan Orhun Kitabeleri bırakmıştır.

Asya Hun İmparatorluğu

Teoman tarafından MÖ 220 yılında kurulan Asya Hun İmparatorluğu, Mete Han zamanında en parlak dönemine ve en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Orta Asya’da kurulan ilk teşkilatlı Türk devleti olan Asya Hun İmparatorluğu, Türk boylarını ilk kez tek bayrak altında toplamayı başarmıştır. Bu dönemde kurulan Çin Seddi, Hun akınlarına karşı Çinliler tarafından inşa edilmiştir. Mete Han ise bu dönemde tüm dünyaya örnek olan onluk sistemi oluşturmuştur. MS 48’de Güney ve Batı Hunları olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Daha sonra ise Güney Hunları da kendi arasında Kuzey Hunları olarak tekrar ikiye ayrılmıştır.

Kavimler Göçü: Asya Hun İmparatorluğu’nun dağılmasıyla birlikte Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında yaşayan Alanların topraklarını işgal eden Kuzey Hunlar, batıya sürükledi. Bu bölgenin Kuzey Hunların eline geçmesi ile birlikte Avrupa’nın içine doğru bir ilerlemenin başlangıcı olmuştur. Hunların Karadeniz’in kuzeyine gelmesiyle birlikte burada tutunamayan kavimler büyük bir göç hareketi başlatmıştır. Kavimlerin, önlerine çıkan diğer kavimleri yerlerinden etmesiyle birlikte ortaya çıkan harekete dünya tarihinin en büyük kitlesel göçü sayılan Kavimler Göçü adı verilmiştir.

Avrupa Hun Devleti

Kavimler Göçü sonucu Balamir Kağan tarafından kurulan ve ilk Türk devletleri arasında yer alan Avrupa Hun Devleti, Avrupa toprakları üzerinde kurulan ilk Türk devletidir. Atilla zamanında en parlak dönemini yaşan Avrupa Hun Devleti, Bizans’ı vergiye bağlayarak bir ilke imza atmıştır. Atilla döneminde devlet Volga ile Tuna Nehri arasındaki topraklara sahip olmuştur. Atilla’nın vefatının ardından zayıflayan devlet 486 yılında Germenlerin saldırısı sonucu yıkılmıştır.

  1. Göktürk Devleti

Türk ismi kullanılarak kurulan ilk Türk devleti olan Göktürk Devleti, Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Orta Asya’da Karakurum yakınında kurulan bu devletin başkenti Ötüken’dir. Türk toplumlarını ikinci kez tek bayrak altında toplayan Göktürk Devleti, Doğu ve Batı olarak iki koldan yönetildi. İslamiyet öncesinde doğu batıdan üstün sayıldığı için Doğu’yu Bumin Kağan ve Batı’yı kardeşi İstemi Kağan yönetmiştir. Bu dönemde ticaret için oldukça büyük önem arz eden İpek Yolu için Çinliler ve Sasanilerle mücadele edilmiştir. Bumin Kağan’ın vefatının ardından yerine oğullarından biri değil İstemi Kağan geçmiştir. Çin’in baskısı sonucu iyice zayıflayan devlet 659 yılında Çinliler tarafından yıkılmıştır.

Kürşat Ayaklanması: Göktürk Devleti’nin yeniden kurulması amacı ile 639 yılında Çin sarayının basılması olayına Kürşat ayaklanması denilmektedir. Hedefinde Çin İmparatorunu esir etmek düşüncesi olan Kürşat, Çin sarayındaki asilzadeleri serbest bıraktıramadan 39 arkadaşı ile katledilmiştir.

  1. Göktürk Devleti (Kutluk Devleti)

    Göktürk Devleti’nin yıkılışından 50 yıl sonra Çin egemenliğinde kalan Göktürklerin ayaklanması sonucu Kutluk (İlteriş) Kağan öncülüğünde II. Göktürk Devleti kurulmuştur. Bilge Kağan Dönemi’nde en parlak dönemini yaşayan devlet, yazıyı ve kendilerine ait alfabeyi kullanan ilk Türk devleti olarak bilinmektedir.. Bilge Kağan’ın kardeşi Kültigin ve vezir Tonyukuk ile birlikte yönettiği devlet, en önemli kültür miraslarından biri olan Orhun Kitabeleri’ni bırakmıştır.

Orhun Kitabeleri: Türklerin ilk kullandığı alfabe olan Göktürk alfabesi ile yazılmış ilk Türkçe yazılı eserlere Orhun kitabeleri denilmektedir. Türk tarihi bakımından önemli bir yere Orhun kitabeleri, sosyal devlet anlayışının benimsendiğini göstermektedir. 1889 yılında Moğolistan’da Orhun Vadisi’nde bulunan kitabeler, 1893 yılında Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından, Rus Türkolog Vasili Radlof’un da yardımıyla çözülmüştür. Yazı sistemi, hece yazısı ile alfabetik sistemin bir karışımı olarak uygulanan Orhun Kitabeleri Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilmiştir.

2.Uygurlar

Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulan ve yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak bilinen Uygur Devleti, önce Ötüken’i daha sonra Karabalgasun’u başkent yapmıştır. Bu dönemde bir çok ilke imza atan devlet modern tarım ile uğraşılarak kanallar açılmıştır. Kağıt ve matbaayı kullanan ilk Türk devleti olarak bilinen Uygurlar, ilk kez bu matbaayla kitap basmıştır ve kütüphane de ilk kez bu dönemde kurulmuştur. Mani Dini’ni benimseyen ilk Türk devleti sayılmasıyla birlikte minyatür, tezhip eserleri ve mimari eserlerde ilk kez bu dönemde görülmüştür. Kendilerine ait özel bir alfabe oluşturan Uygurlar, hukuk kurallarını yazılı hale getirerek borç, kira gibi konularla ilgili sözleşme yapılmasını sağlamıştır. Uygurlar, Kırgızlar tarafından yapılan saldırılara daha fazla dayanamayarak yıkılmış ve Kansu ve Turfan Uygurları olmak üzere ikiye bölünmüşlerdir.

3. Avarlar

İlk kez İstanbul’u kuşatan Türk boyu olarak bilinen Avarlar, çok güçlü bir devlettir. Ancak yapıkları kuşatmalardan sonuç alamamışlardır.

4. Kırgızlar

Moğol hakimiyetine giren ilk Türk boyu sayılan Kırgızlar, Orta Asya’da egemenlik kuran son Türk boyudur. Günümüzde Manas destanı olarak bilinen dünyanın en uzun destanı Kırgızlardan miras kalmıştır.

5. Hazarlar

İslam orduları ile ilk kez karşılaşan ve çarpışan Türk devleti unvanını alan Hazarlar, İslamiyet’in Kafkaslara ulaşmasını engellemiştir. Yahudiler dışında Museviliği benimseyen tek topluluk olan Hazarlar da, Müslüman, Hristiyan, Musevi ve Şamanistlerin ibadethanelerin yan yana kurulabilmesine izin verilmiştir. Bu da Hazarların değişik dinlere hoşgörüsü olduğunu göstermektedir.

6. Bulgarlar

Oğuz boylarından ayrılarak kendilerine Balkanlar’da yaşam alanı kuran Bulgarlar, Hazarların işgalinin ardından Tuna ve İtil Bulgarları olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Tuna Bulgarları Hristiyan olmuşlardır ve İtil Bulgarları Müslüman olmuşlardır.

7. Karluklar

Sırasıyla Göktürk ve Çin egemenliği altında yaşayan Karluklar, İslamiyet’i kabul eden ilk Türk boyudur. Daha sonralarda bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir ancak II. Göktürkler tarafından yeniden yıkılmıştır. Uygurların egemenliği altında yaşamaya başlayan Karluklar, daha sonra tekrar bir kurulma yaşasalar da en son Moğollar tarafından yıkılmıştır.

8. Türgişler

Müslümanlara karşı direnen ve İslamiyet’in Orta Asya’ya yayılmasını engelleyen Türgişler, para bastıran ilk Türk devletidir. Uygurların ardından yerleşik hayata geçen ikinci Türk devletidir.

9. Macarlar

Volga Nehri civarında yaşayan ancak Peçeneklerin baskısı sonucu bugünkü Macaristan topraklarına yerleş Macarlar, zamanla lav topluluklarıyla asimile olmuştur.

10. Peçenekler

Orta Asya’dan batıya göç eden Peçenekler, devlet kurmayı başaramamıştır.

11. Oğuzlar

24 boydan meydana gelen Oğuzlar en kalabalık Türk boyu olarak bilinmektedir. Devlet kurma yeteneği en gelişmiş Türk boyu olan Oğuzlar, Selçuklular ve Osmanlılar gibi önemli devletlerin kuruluşunu sağlamıştır. Oğuzlar hem Orta Asya hem de Avrupa’da egemenlik kurmuşlardır.

12. Kumanlar

Ruslarla mücadele eden Kumanlar, Karahitayların baskısı sonucu batıya göç etmişlerdir.

13. Sibirler

Bizans ve Sasanilerle ettiği mücadele ile bilinen Sibirler, Avarların baskısı sonucu Doğu Avrupa’ya yerleşmişlerdir. Bugünkü Sibirya’nın adı ise Sibirlerden gelmektedir.

14. Akhunlar

Büyük Hun devletinin yıkılışı sonrası Çin baskısıyla beraber Afganistan’ın kuzeyine yerleşen Akhunlar, Göktürkler ve Sasanilerin baskısı sonucu yıkılmıştır.

 

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir